سير تكويني جغرافياي شهري

در سال 1841 ژرژ كهل نظريه در مورد موقع، رشد و پراكندگي فضايي سكونتگاه‌هاي شهري مطرح ساخت و اين نظريه براي اولين بار در تاريخ علم جغرافيا، روابط متقابل ساختهاي فضايي و ساختهاي اجتماعي شهرها به صورت علمي تبيين شد كه متاسفانه مورد توجه جغرافي‌دانان قرار نگرفت.

طي سالهاي 1875-1900 بخش بزرگي از مطالعات جغرافيايي براساس محيط‌گرايي تنظيم شد و اين مقارن بود با دوره استعماري و اين تفكر تا سال 1950 ادامه داشت.

از سال 1950 به بعد مفهوم محيط نه تنها به محيط فيزيكي بلكه به محيط انسان ساز نيز اطلاق شد. از اواخر سده نوزدهم و اوايل سده بيستم، جغرافي‌دانان در تحليل جغرافيايي شهرها درباره موقع، توسعه تاريخي و پراكندگي فضايي شهرها با توجه به پيوند آنها با شرايط طبيعي مطالعه بيشتري انجام دادند. در اين دوره شرايط توپوگرافي (موقع) و شرايط جغرافيايي (موضع)، همواره مورد توجه متخصصان جغرافياي شهري و از مباحث اصلي بوده است.

در سال 1899 نظر اتو اشلوتر اين بود كه وحدت جغرافياي طبيعي و انساني مي‌تواند به تبيين اشكال عيني و واقعي سطح سياره زمين كمك كند.

در سالهاي 1844-1904 راتزل با الهام از مكتب جبر جغرافيايي محيط‌گرايي را وارد جغرافياي شهري نمود، از نظر او شهر يك سكونتگاه دايمي، جامعه متراكم انساني و يك زيستگاه انساني داراي حوزه پر وسعت است كه در محل تلاقي چندين مسير حمل‌و نقل به وجود آمده است.

در سال 1894 چالز كولي اظهار داشت دو عامل در مكان‌گزيني شهرها موثر است:

1-  امكانات محلي براي توليد

2- موقع شهر نسبت به مسيرهاي حمل و نقل

كه در جامعه صنعتي، مهم‌ترين عامل براي تعيين صنايع است به اين دليل بيشتر شهرهاي بزرگ تجاري در طول رودخانه‌هاي قابل كشتيراني، در كنار سواحل، محل تلاقي دو راه، مثل راه آهن با راه‌هاي آبي يا زميني ايجاد شده‌اند.

در سال 1946 گريفيت تيلور از معروفترين جغرافي‌دانان نيمه اول سده بيستم كتابي تحت عنوان جغرافياي شهري منتشر نمود او در اين كتاب عوامل محيطي و طبيعي را در پيدايش و ساخت شهرها به كار برده است.

 تاثير تحولات علم جغرافيا در جغرافياي شهري

همه جغرافي دانان در اين نكته متفق‌القولند، كه انواع پراكندگي پديده‌هاي سطح زمين را با توجه به شرايط مكاني مطالعه مي كنند.

ريچارد هارتشورن يكي از نظريه پردازان بزرگ جغرافيا در سده بيستم مي‌گويد: جغرافيا در جستجوي شرح، تفسير و تبيين مشخصات متغير مكاني از مكان ديگر سياره زمين به عنوان جايگاه انساني است. با در نظر گرفتن اين تعريف جغرافياي انساني (جغرافياي شهري) در صدد بررسي بسياري از پديده‌هاي سطح زمين از آن جمله نظام‌هاي حكومتي، نظام‌هاي اقتصادي، جرم، جنايت، اقتصاد گتوها و محلات شهري است كه همه اينها جزيي از شاخه علوم اجتماعي نيز است.

  جغرافياي سنتي و جغرافياي شهري (1900- 1955)

در نيمه اول سده بيستم بيشتر به حوزه وحدت ناحيه‌اي توجه مي‌شد، يعني به جغرافياي ناحيه‌اي سنتي بيشتر اهميت مي دادند. در اين دوره تحقيق در مورد تفاوت‌هاي نواحي طبيعي كه باعث فعاليت‌ها و تفاوت‌ها و تفاوتهاي معيشتي و اقتصادي گروه‌هاي انساني مي‌شد، اساس كار جغرافياي ناحيه‌اي قرار گرفت. البته نقش عوامل محيطي و طبيعي در كاركردهاي انساني، بيشتر با مطالعه نواحي كشاورزي كشور مشخص مي‌شد، زيرا در آن زمان، توده‌هاي انبوه انساني، زندگي خويش را از طريق زمين كشاورزي مي‌گذراندند و مفهوم شهر براي آنان بازار شهرهاي روستايي يا مراكز اداري بود.

انقلاب كمي و جغرافياي شهري (1955- 1970)

انقلاب كمي ابتدا در ايالات متحده و بعد در انگلستان آغاز شد. انقلاب كمي قبلاً از مكتب پوزيتيويسم منطقي وين (1920) فراهم شد.

روي هم رفته روش‌هاي كمي در تحليل‌هاي خود از مدلها و محاسبات رياضي و آماري استفاده مي كند، در اوايل سالهاي 1955-1965 روش‌هاي كمي و پوزيتيويستي در جغرافياي شهري و اقتصادي به كار گرفته شد، نظير مكان كشاورزي، مكان مركزي، مدل جاذبه، مكان اقتصادي و...

تاكيد بيش از اندازه بر روشهاي كمي و پوزيتيويستي، باعث تثبيت وضع موجود جامعه مي‌شود و جامعه را از حركت‌ها و تحولات در جهت ساخت محيط زيست مناسب باز مي‌دارد؛  زيرا روشهاي كمي تنها بر قوانين پراكندگي پديده‌ها تاكيد مي‌كند، بدون اين كه علل نارسايي‌ها و كم و كاستي‌ها را ريشه يابي نمايد.

 جغرافي دان و شهرهاي جهان سوم

بيشتر كتابها و تحقيقات جغرافياي شهري كه در سطوح علمي و جهاني منتشر مي‌شود، فاقد تحليل‌هاي علمي از شهرهاي جهان سوم است.

در چند سال اخير (1980-1990) اغلب كتابهاي جغرافياي شهري كشورهاي غربي به مسايل شهري كشورهاي جهان سوم كمتر توجه نموده است و اگر تحقيقاتي انجام گرفته تنها بر وضع موجود شهرها و پديده‌هاي جغرافيايي تاكيد كرده است.

در حال حاضر مطالعات جغرافيايي از شهرهاي جهان سوم در موسسات و مراكز علمي جهان در حال كاهش است. در جهان سوم جغرافي‌دانان متخصص در جغرافياي شهري، علاوه بر كمبود بودجه‌هاي تحقيقاتي، با فقدان مدارك، اسناد و آمارهاي صحيح روبه‌رو هستند.

در دهه 1970 در جغرافياي انساني و جغرافياي شهري نقش اول به عدالت و رفاه اجتماعي اختصاص داده شد، ولي در كتابهاي جغرافياي انساني و شهري از مباحث عدالت اجتماعي سخني به ميان نيامد.

 جغرافياي شهري در ايالات متحده آمريكا

- در دهه 1940 در ايالات متحده آمريكا جغرافياي شهري از تركيب جغرافياي سنتي مكتب جامع‌شناسي شيكاگو و رشته برنامه‌ريزي به وجود آمد.

-  در سال 1947 رابرت ديكنسون نخستين كتاب خود را تحت عنوان جغرافياي شهري، ناحيه و ناحيه‌بندي منتشر ساخت.

- در سال 1949 هارولد مه‌ير براي اولين بار طبقه‌بندي شهرها، شكل‌گيري سلسله مراتب شهري و نظريه‌هاي كاربري زمين را به مباحث جغرافياي شهري وارد كرد.

- در سال 1959 هارولدمه‌ير و كلايد كوهن كتاب جغرافياي شهري (مجموعه مقالات) را منتشر كردند.

- در دهه 1960-1970 نگرشهاي مكتب جغرافيا به عنوان علم فضايي به وسله سه جغرافي دان معروف آمريكايي: برايان بري، ريچارد موريل و ويليام گريسون به شدت مباحث جغرافيا را تحت تاثير قرار داد.

- از سال 1970 به بعد تحليل مكاني و جغرافياي فرهنگي، مبناي كار در جغرافياي شهري شناخته شد در اين تحليل‌ها بر رفتار محيطي تاكيد بسياري كرده‌اند.

- تحليل فضايي به وسيله موريل، گريسون و بري وارد جغرافياي شهري شد.

- كينگ وگولج روش‌هاي كمي را در جغرافياي شهري با تاكيد بسيار به كار گرفتند.

- روشتون و پرد در تحقيقات شهري بر مطالعات رفتاري تاكيد كردند.

- مادر شهر اثر آلن اسكات 1998.

جغرافياي شهري در چين

تا سال 1980 در حدود 194 عنوان در موضوعات مختلف درباره شهرهاي چين نوشته شده كه 40 عنوان آن را جغرافي‌دانان تهيه نموده‌اند، از آنجا كه جغرافي‌دانان در جغرافياي شهري همواره بر سيستم‌هاي شهري تاكيد مي‌كنند، از اين رو در كشور چين نيز تحقيقات و بررسي‌هاي بيشتري دوباره كاركرد شهرهاي مياني و كوچك در ساخت سيستم شهري چين صورت مي‌گيرد. اين تحقيقات اغلب براي جلوگيري از توسعه‌هاي بسيار بزرگ و ايجاد شهركهاي اقماري در اطراف مادر‌شهرهاي بزرگ انجام مي‌شود.

در سالهاي اخير در كشور چين مطالعات جغرافيايي وسيعي صورت گرفته كه عبارتند از:

- تحقيق درباره منطق اقتصادي، به ويژه شهرهاي ساحلي براي رونق بخشيدن به تجارت بين‌المللي

- مطالعه درباره تفسير جهت مهاجرت روستاييان از شهرهاي بزرگ به كوچك و متوسط

- مطالعات كاربري زمين

- مسايل خانه سازي و برنامه ريزي

- تبيين تاريخي توسعه شهرها

>>جغرافيا عرصه سوء تفاهمهاست .

------------------------------------------------------

 توسعه پایدار وهمه جانبه نیاز به برنامه ریزی ومدیریت واقع بینانه همراه با شناخت کامل

بانک مقالات شهرسازی(بسیار گوناگون) 

رودخانه ها وسواحل ایران   

آموزش جغرافیا 

روابط شهر و روستا در منطقه سیستان

ساعت به وقت ناکجا آباد

گالری جغرافیا